Trường THPT Nguyễn An Ninh

"Tôi rất bức xúc trước những gì người ta nói ra nó không đúng như sự thật vốn có" - Thầy Văn Như Cương chia sẻ. "Vừa mới đây thôi, trong chương trình "Người đương thời", không hiểu vì lý do gì mà người ta lại gọi tôi là Nhà giáo nhân dân Văn Như Cương, trong khi tôi chưa hề được phong danh hiệu NGUT. Hay cái chuyện chức danh cũng vậy, tôi chỉ là Phó giáo sư nhưng người ta cứ thích gọi là giáo sư. Tôi chính thức đề nghị, chỉ gọi tôi "Thầy giáo" cũng là quá đủ rồi. Chuyện ùm xùm về SGK cũng thế. Dư luận nói nhiều điều không đúng đâu".

PV: Dạ thưa thầy, chúng tôi cũng đang có ý định trò chuyện với thầy về việc ấy, bởi biết rằng Thầy đã từng là tác giả và chủ biên của gần 60 cuốn SGK các loại, từ trước cải cách, đến chỉnh lý, phân ban thí điểm, rồi phân ban hiện nay, mà như Thầy vẫn nói vui là "Tuần chay nào cũng có nước mắt". Nhưng xin phép Thầy ta chỉ bàn về vấn đề học thuật thôi, hay nói cụ thể là về tính khoa học của nội dung SGK.

Thầy giáo Văn Như Cương:

Nhưng chỉ riêng tính khoa học của nội dung SGK thôi cũng liên quan đến nhiều khâu lắm. Cho nên vẫn phải nói cho đủ nhẽ. Tôi ví dụ một việc là quy trình có ngược hay không. Mới đây thôi, nghĩa là sau khi SGK mới đã có đến lớp 12, người ta vẫn khẳng định quy trình làm SGK của chúng ta là ngược, nghĩa là viết SGK trước, làm chương trình (CT) sau. CT là bản thiết kế, SGK là công trình được thi công theo bản thiết kế đó. Thế nếu không có CT mà đã viết SGK thì những người thi công chúng tôi làm mò à? Không có chuyện đó đâu. Ngay khi viết SGK thí điểm, chúng tôi cũng vẫn phải làm theo thiết kế là CT thí điểm. Chuẩn bị triển khai đại trà thì có CT chính thức, trên cơ sở chỉnh sửa CT thí điểm.

Rồi ông đi lấy tập "Chương trình giáo dục trung học phổ thông" ra như để minh chứng, trong đó với mỗi môn học của từng khối lớp đều có đầy đủ: Mục tiêu, Nội dung (kế hoạch dạy học, nội dung dạy học), Chuẩn kiến thức kỹ năng (Chủ đề, mức độ cần đạt, ghi chú), Giải thích, hướng dẫn (nội dung, phương pháp dạy, đánh giá, tính vùng miền).

-Đấy, phải có căn cứ như vậy thì chủ biên và tập thể tác giả mới có định hướng để chấp bút cho SGK chứ.

*Tác giả SGK, tay ngang hay tay dọc?

PV: Nhân đây cũng xin hỏiThầy luôn, vậy chủ biên SGK và các tác giả thì do ai cử, có bình chọn thi tuyển gì không, hay có tiêu chí chọn lựa nào không?

Thầy giáo Văn Như Cương:

Tôi chỉ nói về môn Toán THPT, Tổng chủ biên là GS Đoàn Quỳnh, Chủ biên phần Hình học là tôi, chủ biên phần Đại số là thầy Nguyễn Huy Đoan, Quyết định của Bộ. Chủ biên được quyền chọn nhóm tác giả, có ý kiến đồng ý của Tổng chủ biên, gửi lên Bộ duyệt.

PV: Việc lựa chọn tác giả viết SGK có cơ cánh theo kiểu "chia bánh" hoặc như một số ý kiến cho rằng, có tính "mặt trận", hay không, thưa Thầy?Bản thân Thầy thì thầy lựa chọn nhóm tác giả của mình theo tiêu chí nào?

Thầy giáo Văn Như Cương: Không có chuyện mặt trận hay cơ cánh gì đâu, ít ra là với môn toán THPT mà tôi tham gia chủ biên một phần. Tôi, với tư cách chủ biên, tôi lựa chọn những người có cùng quan điểm học thuật với tôi, có kiến thức và có kinh nghiệm giảng dạy phổ thông. Có người còn nói đại là 80% tác giả là người chưa từng hoặc không còn dạy phổ thông, như thế là không đúng. Riêng nhóm của tôi, đa số dạy phổ thông, có thể có người dạy đại học nhưng vẫn tham gia dạy phổ thông. Họ là giảng viên đại học sư phạm, nơi đào tạo ra các GV phổ thông thì họ phải sát với phổ thông chứ. Còn cũng có người giảng dạy ở các đại học khác ngành sư phạm thì họ được mời như một chuyên gia về khoa học. Cho dù là SGK phổ thông cũng rất cần các chuyên gia này bởi vì họ có cái nhìn xuyên suốt các cấp học đến đại học, và nhìn ra cả thế giới nữa.

Ông Hồ Ngọc Đại có lần bảo những người viết SGK toàn là "tay ngang". Tôi đã trả lời: Việt Nam chưa có trường nào dạy viết SGK cả nên làm sao có "tay dọc"?

*SGK - miếng bánh ngon?

PV: Dư luận vẫn cho rằng các ông viết SGK là ăn lắm, chơi lắm (nào Đồ Sơn, Tam Đảo, Đại Lải…), thưa thầy?

Chưa trả lời vội, Thầy Cương giở cặp lấy ra cho tôi xem tờ giấy lĩnh nhuận bút viết sách lớp 10, 11 năm 2008 (tức là nhuận bút tái bản), cả 2 cuốn lớp 10 và 2 cuốn lớp 11 được gần 25 triệu cho 4 người. Còn 2 cuốn lớp 12 lĩnh nhuận bút lần đầu là 50 triệu. Thầy bảo:

-In lần 2 thì được 25% nhuận bút mà. Với các NXB khác thì nhuận bút tái bản vẫn giữ nguyên như in lần đầu, nhưng anh em cũng không phàn nàn gì vì cho rằng mình làm một việc có ích, chứ không hẳn chỉ vì tiền. Cho nên, có một lần, có người hỏi tôi là kinh nghiệm viết SGK là gì, tôi đã nói vui là "Không bao giờ viết SGK nữa". Nói thế này để mọi người hiểu thêm thôi, về công việc viết SGK:

Đầu tiên là nghiên cứu CT, chẻ từng vấn đề một ra, thảo luận chi tiết. Chủ biên đưa ra một đề cương chung. Lại thảo luận. Sau khi thống nhất rồi thì chia nhau chấp bút theo CT đã được phê duyệt. Về việc này, có ý kiến cho rằng việc làm SGK là cắt khúc, chắp vá (cũng với kiểu nghĩ chia miếng bánh). Tôi nghĩ rằng nó cũng như khi thi công một cái nhà theo thiết kế. Có anh xây thô, anh hoàn thiện, anh làm mộc, anh làm điện nước…

Sau khi mỗi người xong phần việc của mình thì họp nhau lại, mọi người đều góp ý cho mỗi người, góp ý rất chi tiết, có khi chỉ là thay một ví dụ này bằng ví dụ khác hay hơn, có khi phải viết lại cả một tiết dạy. Tôi không biết việc xây dựng các bộ luật của Quốc hội có căng thẳng bằng viết SGK không.

Sau khi hoàn chỉnh bản thảo lần 1 thì trình Hội đồng thẩm định (do Bộ cử) duyệt. Rồi Hội đồng thẩm định chất vấn, tác giả trả lời. Biên bản thẩm định ghi rõ chỗ nào được, chỗ nào chưa được phải sửa. Sau khi nhóm tác giả sửa xong thì Hội đồng thẩm định lần 2. Bản thảo lần 2 này được gửi về các sở, các trường để tiếp tục lấy ý kiến.

PV: Như vậy thì Chủ biên là người quyết định nội dung tổng thể của SGK? Yêu cầu với "Bản thiết kế" này là gì?

Thầy giáo Văn Như Cương:

Một cuốn SGK được viết ra phải đảm bảo tính kế thừa, tính cập nhật, tính liên thông cả dọc và ngang, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi và đặc trưng Việt Nam nhưng cũng không lạc hậu so với thế giới. Riêng môn Toán, chúng tôi có tham khảo SGK của Nhật, Anh, Pháp, Mỹ, Đức, Nga. Tôi nói ví dụ nội dung "xác suất thống kê" và "tích phân" quy định trong CT nhưng đưa ở mức độ nào cho phù hợp là phải tính, còn không được phép thêm bớt kiến thức trong CT.

*Và câu chuyện trộn bột đá vào kẹo

PV: Chuyện đính chính cho một cuốn sách bất kỳ nào, kể cả SGK, thì cũng là chuyện bình thường, tại sao dư luận lại có vẻ "ầm ĩ" một cách khác thường vậy, Thầy có tìm hiểu lý do?

Thầy giáo Văn Như Cương:

Khi nghe báo chí nói đến một cơ sở sản xuất bánh kẹo đã trộn bột đá vào nguyên liệu làm kẹo, tôi giật mình và nghĩ rằng phải xử bắn cái ông chủ mất hết tính người này. Tại sao không trộn bột mỳ, thậm chí là cám đi, để tăng lãi, mà lại đi trộn đá! Dã man hết sức! Nhưng vừa rồi nghe thông tin cơ quan chức năng kiểm tra nói lại rằng cái gọi là bột đá đó thực chất là một thứ phụ gia chế biến thực phẩm, nhưng chủ sản xuất kia đã trộn với tỉ lệ vượt quá mức quy định, gây hại cho người dùng.

Dư luận về chuyện đính chính SGK vừa rồi, tôi cũng ví như cái thông tin "trộn bột đá" kia. Thấy nói in hẳn 3 cuốn sách đính chính SGK thì hãi quá, làm gì mà đính chính lắm thế. Họ có hiểu đâu rằng SGK có bao nhiêu cuốn, bao nhiêu loại! Tập hợp thành 3 cuốn sách cũng chẳng có gì ghê gớm, so với 111.000 tờ rời thì có khi còn tiết kiệm hơn (vì 1 lỗi cũng phải in 1 tờ giấy)! 129 lỗi trong SGK từ lớp 1 đến lớp 11, riêng Toán lớp 10 và lớp 11 đã 40 cuốn tất cả. Tôi tạm tính trung bình mỗi cuốn SGK khoảng từ 2-3 lỗi. Thế thì có nhiều không? Chưa kể có những lỗi tôi nghĩ không cần phải đính chính, ví dụ thay "tường thuật" bằng "kể lại", "khâu đột" bằng "khâu đột thưa"…Không có sai lầm gì lớn về học thuật cả. Còn để đảm bảo tính cập nhật trong thời đại thông tin thay đổi nhanh như hiện nay thì "thiết kế" còn phải sửa dài dài. Tôi nói ví dụ từ trước đến nay chúng ta vẫn dạy trong Thái dương hệ có 9 hành tinh. Nhưng có một Đại hội thiên văn quốc tế nào đó quyết định loại bỏ Diêm Vương tinh, nên Thái Dương hệ chỉ còn 8 hành tinh. Vậy thì phải sửa chứ sao. Hay giả sử môn Địa lý, nếu có phần viết về Thủ đô Hà Nội thì liệu sau 1-8-2008 có phải sửa không? Chỉ có điều, lẽ ra sau khi in xong, cần rà soát lại lần cuối, xem có chỗ nào cần chỉnh thì chỉnh luôn, đính chính luôn tại thời điểm đó. Còn sau này nếu cần cập nhật lại chỉnh lý. Tôi cho rằng phần "thi công" thế là được, kể cả quy trình làm, cách làm. Không có gì phải làm ầm ĩ. Vấn đề là cách thể hiện "thiết kế" như vậy đã thật sự tối ưu chưa thì còn phải xem xét. Và nếu có thể thì cũng nên xem xét lại CT nữa, vì có cái gì là chân lý bất di bất dịch đâu, kể cả kiến thức, tri thức của loài người. Rồi nghiên cứu việc làm nhiều bộ SGK khác nhau cho một CT. Đó là những công việc rất phức tạp mà các nhà quản lý và nhà khoa học đang tính đến.

PV: Vâng, thưa Thầy, nhìn một sự việc cho thấu đáo quả thật cũng không dễ dàng gì, nhất là với những sự việc mà tính xã hội cao như GD. Trân trọng cảm ơn Thầy luôn có những ý kiến đóng góp đầy trách nhiệm.

Nguyễn Thị Trâm (thực hiện)

(Nguồn: Cục CNTT Bộ GD&ĐT)